"OSTATNIA WIECZERZA" -LEONARDO THE LAST SUPPER

  • VINCIUS POST TABULAM? - Co z tym przesłaniem mistrza Leonarda?

  • CZY ŚMIERĆ SAVONAROLI I EWANGELICZNY PRZEKAZ ŚW. MARKA SĄ KLUCZEM DO TREŚCI FRESKU W DOMINIKAŃSKIM     KLASZTORZE?

  • VINCI'S   LAST SUPPER  and EV. of   SAINT MARK

    0. DO STRONY GŁÓWNEJ    ( Back to main page )
    1. WSTĘP                                  ( Introduction )
    2. "OSTATNIA WIECZERZA" I GOETHE                ( J.W. Goethe comments on The Last Supper )
    3. A K T U A L N A      S T R O N A
    4. "AUTOPORTRET" - PODOBIEŃSTWA I ANALOGIE W SZKICACH  (Self-portrait in regards to his other drawings )
    5. MONA LISA  CZĘŚĆ I         ( Mona Lisa - part one )
    6 MONA LISA  CZĘŚĆ 2         ( Mona Lisa - part two )
    7. PRZYPISY          ( Footnote to leonardo2002.html )

    Google
     

    "Ostatnia Wieczerza"cd
    WCZESNE
    szkice

    ©Jacek Odrzywolski         Kraków 2002

    LEONARDA da VINCI

    do"OSTATNIEJ WIECZERZY" oraz jej HISTORIA


    ...ciąg dalszy (ze strony 2)
    ... continuation (from page 2)

    Moja próba dociekań, wymaga powrotu do początków prac malarskich(Leonarda)
    My attempt to investigate, requires the return to beginnings of Leonardo's paintings
    w mediolańskim refektarzu dominikanów (1494/1495).Są to również początki
    in the Milan refectory of Dominican friars (1494/1495). It is also beginning
    duchowej dyktatury dominikanina Savonaroli i czas "nowego potopu" jak nazywał
    of the spiritual dictatorship of Dominican friar Savonarola and a time of the "new deluge"
    francuską inwazję na Włochy z 1494 roku. Ten rówieśnik Leonarda, zanim spłonął
    how he named the French invasion of Italy from 1494. At the same age as Leonardo,
    na stosie we Florencji (1498r), trafnie przepowiedział rychły koniec Medyceuszy,
    before was burnt at the stake in Florence (1498r), accurately predicted the near Medici
    nawołując do ascezy życia zakonnego i powszechnej pokuty. Wieść o brutalnym
    ending calling for the asceticism of the monastic life and the widespread penance.
    pojmaniu przeora klasztoru św. Marka (florenckich dominikanów), równie szybko
    The Announce about brutal capturing the prior of the St Mark monastery (of Florentine
    rozniosła się po miastach Italii, co słowa papieskiej ekskomuniki powtarzanej
    Dominican friars), equally fast spread all over cities of Italy, as words of papal
    z ambon od 13 maja 1497 r., rzuconej na mnicha przez Aleksandra VI Borgię.
    excommunication repeated from pulpits from 13 May 1497, thrown to the monk by Aleksander
    Gdyby Botticelli - florencki przyjaciel Leonarda, w tym samym czasie ukończył,
    The 6th Borgia. If Botticelli - Florentine friend of Leonardo, in the same time finished,
    (czego niestety nie możemy być pewni), malowanie słynnego "Oszczerstwa"(il.6),
    (of what unfortunately we cannot be certain), painting his famous "Slander" (il.6)
    o wiele łatwiej można by w nim widzieć syntetyczny zapis życia i makabrycznej
    , far more easily it is possible to see in it the synthetic record of the
    śmierci Savonaroli. Przedstawił tam Głupotę na tronie z jednej strony, a Pokutę
    life and the macabre death of Savonarola. He introduced the Stupidity
    i nagą Prawdę wskazującą na niebo, po przeciwnej. Centrum zostawił tytułowemu
    there on the throne of one site of page, but the Penance and the naked Truth pointing at
    Oszczerstwu, które jedną ręką ciągnie za włosy swoją ofiarę, w drugiej trzymając
    the sky, after opposed. He left the centre for title Slander, which with one hand is pulling
    płonącą pochodnię - znany, aczkolwiek różnie interpretowany alegoryczny obraz
    his victim's hair, in second keeping the torch being on fire - been good although differently
    momentu dziejowego Florencji, pisany językiem gestu 10. Na ogół przyjmowane jest,
    interpreted allegorical image of the historical moment of Florence, written with language of
    iż Botticelli wykorzystuje tutaj antyczny temat z życia Apellesa (IV/ III w p.n.e.) -
    the gesture 10 . In general it is being accepted that
    nadwornego malarza, kolejno: Aleksandra Wielkiego, potem Ptolemeusza,
    Botticelli is using the ancient theme here from the painter Apelles life (4th / 3rd century BC)
    co najmniej tak oczywisty, jak temat wcześniejszej "Wiosny". Tamten jednak -
    - of court, one by one: of Alexander the Great, then Ptolemy, at least so obvious, as the
    wg Aby Warburga - z możliwymi sugestiami humanistów dworu medycejskiego,
    topic of earlier "Spring". That however - according to A. Warburg - with available suggestions
    przede wszystkim Angelo Poliziana. W swoim czasie zarówno on i zapewne Marsilio
    of humanists of the manor Medici house, above all Angelo Poliziano. Once both, he and
    Ficino, najbardziej zaś, napominany już wcześniej przez Kościół - heretyk, filozof,
    probably Marsilio Ficino, whereas perhaps keenest of Savonarola's adherents, admonished
    filolog i książę w jednej osobie Pico della Mirandola - bodaj najzagorzalszy ze
    already earlier by the Church - the heretic, the philosopher, the philologist and
    zwolenników Savonaroli, pragnęli rozmowy czy choćby spotkania z mnichem,
    the prince in one Pico della Mirandola - wanted the conversation or for instance a meeting
    przybywając na jego kazania, nawet te poza Florencją.
    with the monk, arriving to his sermons, even the ones out of Florence. In 1494 manor
    W roku 1494 dwór medycejski opuszcza miasto. W tym samym 1494 roku umierają,
    the Medici house is leaving the town. In same 1494 year are dying: A. Poliziano and Pico della
    Poliziano i Pico della Mirandola (i jeden, i drugi pochowani w dominikańskich
    Mirandola (both were burried in Dominican habits) so they also not seeing, how Florence with
    habitach) tak więc oni również nie widząc tego, jak Florencja z Girolamo Savonarolą
    Girolamo Savonarola is becoming involved in the period of republican governments.
    wkracza w okres rządów republikańskich. Z tej trójki humanistów, o rok przeżył
    From thouse three of humanists, it was Marsilio Ficino who survived the Savonarola death
    śmierć Savonaroli Marsilio Ficino. On też, wprawdzie już po jego śmierci, nazwał go
    (for the year). He also, admittedly already after his death, named him the Antichrist.
    Antychrystem. Obok "Oszczerstwa" czy na przykład "Ukarania Korego" Botticellego
    Beside Botticelli's "Slanders" whether for example "Kore punishing" particularly
    szczególnie dobitnym przykładem aluzyjności tematów ówczesnego malarstwa są,
    a clear example of the allusiveness of topics of the contemporary painting as historians
    jak utrzymują historycy (Peter Burke), freski Rafaela malowane dla papieży
    (Peter Burke) are holding - are murals Rafael painted for popes Julius The 2nd and Leon
    (Juliusza II i Leona X) - "Wypędzenie Heliodora ze świątyni" i "Odparcie Attyli",
    The 10th) - "Heliodor expelling from the church" and "Replying Attyla", in which studied
    w których wyszukane alegorie polityczne rozumiane były bez przeszkód w określonych
    political allegories were understood without obstacles to determined circles of
    kręgach odbiorców (dwór papieski i jego otoczenie). Nie inaczej jest z freskiem Leonarda.
    recipients (the papal manor house and surroundings ). Not differently is with the Leonardo's
    Przemawianie gestem czy symbolami, to bardzo prosty i sugestywny język malarstwa
    mural. Starting to speak with the gesture or symbols, it is a very straight and evocative
    narracyjnego, a skierowany tym razem do zamkniętego grona dominikańskich
    language of the narrative painting, and directed this time at the closed circle of
    zakonników - kaznodziei.
    Dominican monks - the preachers. Since we are establishing, that secret of
    Skoro zakładamy, że tajemnicę świętego misterium Leonardo zawarł w osobie
    the Holy Mystery Leonardo concluded in the person of Christ (Vasari), I will add - only
    Chrystusa (Vasari), dodam - jedynie w osobie Chrystusa, pozostawiając ją
    in the person of Christ, leaving it unfinished,- way he presented apostles in the "Last Supper"
    niedokończoną, to zachowanie apostołów w "Ostatniej Wieczerzy", może być
    , can be legible like the sequence of ideograms - impressing effect of his studies for the
    czytelne niczym sekwencja ideogramów - imponujący efekt wieloletnich studiów,
    human physiognomy, humane behaviours, and this time even for gestures of the hands and
    jakie poświęcał ludzkiej fizjonomii, ludzkim zachowaniom, a w tym wypadku nawet
    not expelled that this precise language of gestures is leading into the concrete Gospel.
    gestom dłoni i nie wykluczone, że ów precyzyjny język gestów wiedzie do konkretnej
    Concrete, because at each of Evangelists, words of the Christ are being differently
    Ewangelii. Konkretnej, albowiem u każdego z ewangelistów różnie przytaczane są
    quoted during the Last Supper and differently described reaction of Judas. However only
    słowa Chrystusa w trakcie Ostatniej Wieczerzy i różnie opisywana reakcja Judasza.
    at St Mark's, Christ isn't joining in the conversation with Judas confining himself to
    Jednak tylko u św. Marka Chrystus w Wieczerniku nie podejmuje rozmowy z
    the gesture. I would lean towards the thesis, that only this one amongst four Gospels
    Judaszem, poprzestając na geście. Skłaniałbym się ku tezie, że tylko ten z pośród
    (found inspired by the Church) was the source of Leonardo's inspiration. St Mark's Gospel
    czterech (uznanych przez Kościół za natchnione) ewangelicznych przekazów był
    as the only, held in the simple form of relation of the observer is offering,
    źródłem inspiracji Leonarda. Ewangelia św. Marka jako jedyna, utrzymana w
    in place of sophisticated interpretations of Christ lessons at remained authors,
    prostej formie relacja obserwatora, w miejscu wyszukanych interpretacji nauk
    the information about acts of the Christ that is descriptions of events with his
    Chrystusa u pozostałych autorów, oferuje informacje o czynach Chrystusa, a więc
    presence suggesting the sequence of views of the mural straightest in the Dominican
    opisy zdarzeń z Jego obecnością, podpowiadając najprościej sekwencję ujęć
    monastery and if already, it is rather it should be quoted in commentaries on it in place
    z fresku w dominikańskim klasztorze i jeśli już, to raczej ona winna być cytowaną
    for e.g. of Matthew or of Lucas.
    w komentarzach do niego w miejsce np. Mateuszowej.
    However before the next time we look at the mural, let us try to consider a few evidences
    Jednak zanim powtórnie spojrzymy na fresk, spróbujmy rozważyć kilka przesłanek,
    which could play a role in changes which Leonardo made in it. Where from is appearing the
    które mogły odegrać rolę w zmianach, jakich w nim dokonał Leonardo. Skąd
    idea different than strengthened with painting tradition, of richer form of portraying
    pojawia się pomysł innej niż utrwalona malarską tradycją, bogatszej formy ukazania
    the Last Supper? Whether topic of debates during common meals with Dominican friars
    Ostatniej Wieczerzy? Czy tematem dysput odbywanych w trakcie wspólnych z
    (in their refectory), apart from traditional Collationes, also current events from
    dominikanami posiłków (w ich refektarzu), oprócz tradycyjnych Collationes, mogły
    St Mark's monastery at closely to Leonardo Florence could be undergone? They concerned
    być również bieżące wydarzenia z klasztoru św. Marka w bliskiej Leonardowi
    sermons of one of co-brothers of the order of preachers after all.
    Florencji? Dotyczyły przecież kazań jednego z współbraci zakonu kaznodziejów.
    So far for each of brothers of the convent, whenever a new mission demanded it, preacher's
    Jak dotąd każdemu z braci konwentu, ilekroć wymagała tego nowa misja
    dispensations from everyday monastic duties were being given, with purpose of solid studies
    kaznodziejska, udzielano dyspens od codziennych obowiązków zakonnych, celem
    before the next challenge on the road of the struggle with the Reformation and at the
    rzetelnych studiów przed kolejnym wyzwaniem na drodze zmagań z reformacją i
    same time for reinforcing the authority of the papacy. Above all they were placing emphasis
    jednocześnie umacnianiu autorytetu papiestwa. Nade wszystko kładziono nacisk na
    on the research 11 , therefore the Dominican monastery
    naukę 11 , dlatego dominikański klasztor bardziej przypominał prestiżową uczelnię,
    more resembled the prestigious college and thanks the one's most able co-brothers,
    a dzięki swoim najzdolniejszym konfratrom, sięgał po czołowe miejsce w filozofii
    reached for the leading place in Roman Catholic philosophy - in order to remember
    katolickiej - by wspomnieć tylko św. Tomasza z Akwinu.
    only St Tomas of Aquin.
    "Jak dotąd", bowiem zbuntowany mnich Hieronim z niebywałą odwagą
    "So far",becouse monk Hieronim with the unprecedented courage incited to rebel,
    krytykował, czy wręcz zuchwale groził zarówno świeckim możnym, w tym cesarzowi,
    criticising secular mighty and threaten, in it the emperor as well as the Church at
    jak i Kościołowi na czele z papieżem. Piętnując wyuzdanie i przepych dworu
    the head with the Pope. Stigmatizing the lasciviousness and the splendour of the papal
    papieskiego, (również słabość do kobiet), wskazywał na kardynałów i samego
    manor house (also weakness for women), pointed at cardinals and Pope Aleksander
    papieża Aleksandra - bohatera pikantnych i kompromitujących opowieści z paniami,
    - a spicy hero, exposing his ridicule stories with women, who according to chronicles:
    które wedle kronik: "działały na niego silniej niż magnes na żelazo".
    "worked on him more strongly than the magnet to iron."
    Niekwestionowany wpływ kazań dominikanina Savonaroli, na przykład na Michała
    Indisputable influence of sermons of the Dominican friar Savonarola ,for example on
    Anioła, Fra Bartolommeo czy Botticellego i jego późne malarstwo, nie ma wyraźnych
    Michelangelo, Fra Bartolommeo or Botticelli and his late paintings, has no distinct
    odpowiedników u Leonarda. Przy swym tak niezależnym i otwartym umyśle,
    counterparts at Leonardo. So independent and open minded, consumed with long-standing
    pochłonięty długoletnimi pracami u dominikanów mógł natomiast, o wiele baczniej
    works at Dominican friars however could, far more closely to keep an eye on the text
    zwrócić uwagę na tekst Ewangelii i historyczną stronę początków chrześcijaństwa,
    of the Gospels and the historical side of the origins of Christianity, which nowhere
    które nie gdzie indziej, jak właśnie tutaj zostało postawione na równi z religią rzymską
    else but here was just put equally with the Roman religion (so-called Milan edict
    (tzw. edykt mediolański Konstantyna z 313 r.).
    of Konstantyn in 313).
    Zaczynając swój wspaniały fresk dobrze wiedział o roli, jaką powierzali temu
    Starting his wonderful mural well knew about the large roll the next Popes
    elitarnemu zakonowi kolejni papieże. Domini canes - jak czasem bywali określani, czyli
    entrusted with for this elite order. Domini canes - how they sometimes were called
    "psy Pańskie", tropiły najdrobniejsze nawet przejawy herezji (zakon jezuitów powstaje
    , that is "dogs of the Lord", tracked smallest even signs of heresy (the order of Jesuits
    dopiero w 1534 r.). Fachowe kaznodziejstwo z cechami autentyzmu religijnego oparte
    is coming into existence only in 1534). Preaching specialists with features of the religious
    o solidny fundament naukowy. Tak z grubsza można określić ambitny program
    authenticity leaned against the solid scientific foundation. So roughly it is possible
    wspólnoty kapłańskiej Dominika Guzmana, żyjącej według (zmienionej nieco) Reguły
    to determine the ambitious program of priestly bond Dominic Guzman, living according
    św. Augustyna, który przyjmował chrzest także tutaj, w Mediolanie z rąk biskupa
    to Rules (changed a little bit) of St Augustyn who also here in Milan, accepted
    Ambrożego - patrona miasta. To za jego episkopatu, z końcem czwartego wieku powstają w
    Christianity from hands of the bishop Ambroggio - patron of the city. It is during his
    mieście trzy wczesnochrześcijańskie bazyliki oraz unikatowe, oktogonalne baptysterium.
    episcopate, at the end of fourth century in the city three early Christian basilicae
    Przybiera na sile kult męczenników, a ich szczątki jako święte relikwie, tu po raz
    are rising and unique, oktogonal baptistery. A worship of martyrs is growing stronger
    pierwszy lokowane są (wbrew prawu rzymskiemu) pod ołtarzami budowanych kościołów:
    and their remains as holy relics, here for the first time are being deposited
    św. Apostołów, św. Męczenników, i innych świątyń. Ten szczególny, stuletni okres
    (against the Roman law) beneath altars of built churches: of St Apostles, St Martyrs
    zakończony upadkiem Rzymu w ostatniej ćwierci V wieku, nie posiada swoich kart
    and other churches. This special, centenarian period finished with fall of the Rome
    historii. Ostatni rzymski historyk tych czasów - Ammianus Marcellinus kończy swój opis
    in the last quarter of the 5th century, doesn't have its cards of history. The last Roman
    na klęsce legionów Walensa pod Adrianopolem. Podobnie czyni jemu współczesny
    historian of these times - Ammianus Marcellinus is finishing his description
    św. Hieronim 12 , zamykając "Kronikę" na tym samym 378 roku.
    on defeat of Walens legions under Adrianopol. Alike for him contemporary St Hieronimus 12
    Wprawdzie Mediolan, bogata w tradycje wczesnochrześcijańskie stolica zachodniego
    is, closing the "Chronicle" on same 378 year.
    imperium, z rezydencjami pierwszych chrześcijańskich cesarzy, przetrwała najazdy
    Admittedly Milan, capital city abounding with early Christian traditions of the western
    barbarzyńców (Ostrogotów, ariańskich Wizygotów, itp.) oraz sporą liczbę
    empire, with residences of the first Christian emperors, survived descents of barbarians
    wewnętrznych konfliktów, to jednak wiele lat później, w roku 1162 wojska
    (Ostrogots, Arian Wizygots, and the like) and considerable number of internal
    Fryderyka I Barbarossy całkowicie zburzyły tamten Mediolan.
    conflicts, however many years later, in year 1162 armies of Fryderyk Barbarossa
    Wcześniej, bo w roku 1075 spłonął kościół św. Apostołów i chociaż
    entirely destroyed that Milan. Earlier, well in year 1075 a church of St Apostles burnt
    odbudowany z zachowaniem pierwotnego planu (jak wiele innych budowli), to relikwie
    down then at least rebuilt with saving the original plan (as many other buildings),
    apostołów: Jana, Andrzeja oraz Tomasza przepadły na kilkaset lat, odnalezione
    but the relics of apostles: John, Andrew and Tomas lost for a few hundred years, found
    przypadkiem, już po czasach Leonarda, przy zmianie miejsca ołtarza. Nienaruszone,
    by chance, already after Leonardo times, at the changing the place of the altar.
    trwały natomiast w bazylice św. Marka w Wenecji, jako część prawdopodobnie tego
    Intact, however lasted in the basilica of St Mark in Venice as the part probably the same
    samego daru biskupa Rzymu, Damazego dla biskupa Ambrożego (późniejszego
    gift of the bishop of Rome, Damazy for the bishop Ambroggio (more late patron of Milan).
    patrona Mediolanu). O tym, że interesowały Leonarda bazyliki z czasów
    About the fact that konstantynian basilicae interested Leonardo we know from a fact
    konstantyńskich wiemy, bowiem znany jest fakt prowadzenia przez niego prac
    of leading by him measuring works of the basilica St Paolo fuori le mura in Rome -
    pomiarowych bazyliki św. Pawła Za Murami w Rzymie - analogicznej pod względem
    analogous in terms of its foundations to Milan Ambrosiana (with the St Ambroggio grave).
    założenia do mediolańskiej Ambrozjany (z grobem św. Ambrożego). Inna bazylika
    Another konstantynian basilica of Rome - St Peter's, was demolished and rebuilt by the
    konstantyńska Rzymu - Św. Piotra, była wtedy burzona i przebudowywana przez
    Leonardo friend from Milan years, Donato Bramante, after whom soon his relative Rafael took over the inheritance.
    przyjaciela Leonarda z lat mediolańskich, Donato Bramantego, po którym wkrótce przejął schedę jego krewniak Rafael.


    Ustawiczne wojny, w których wspaniałe miasta - państwa Italii raz zyskują, a raz tracą
    Constant wars, in which wonderful cities - states of Italy are gaining and once lose the
    niepodległość pośród swoich gruzów, trwają nadal w czasach Leonarda, ale w
    independence amongst their ruins, still last in times of Leonardo, but in the extraordinary way
    przedziwny sposób wydają się nie dotyczyć sąsiedniej Wenecji. Wszystko w niej,
    seem not to concern neighbouring Venice. Everything here is different from
    jest inne od reszty miast włoskich. Zwierzchnictwu Bizancjum zawdzięczała
    the rest of Italian cities. She owed the Byzantium the current peace on her borders,
    dotychczasowy spokój na swoich granicach, w efekcie wykształcając stabilny ustrój
    in the end developing the stable political system. Gradually expanding the fleet overcamed
    polityczny. Stopniowo powiększając flotę opanowała cały handel ze Wschodem, by
    the entire trade with the East still in the 11th century to become an indisputable naval power.
    jeszcze w XI wieku stać się niekwestionowaną potęgą morską. Ona, jako jedna
    She, as one from first, in the response to papal calls, had an opportunity and organised
    z pierwszych, w odpowiedzi na wezwania papieskie, miała możliwość i organizowała
    crusades to the Holy Land - been variously with it, but simultaneously aspiring to
    wyprawy krzyżowe do Ziemi Świętej - różnie z tym bywało, ale pretendując tym samym
    the name of the true defender of the faith. Finally it is mainly Venice as part of the Lombardy league,
    do miana prawdziwej obrończyni wiary. Wreszcie to głównie Wenecja w ramach
    she helped rebuild Milan destroyed by imperial army in mentioned 1162 year.
    ligi lombardzkiej, pomogła odbudować Mediolan zburzony przez wojska cesarskie
    History, until now favourable to Venice, entailed also with the exceptional situating of a town,
    we wspomnianym 1162 roku. Historię, dotąd łaskawszą dla Wenecji, implikowaną
    could just therefore knew a lot Leonardo. It would be unwisly to assume that he was little
    również wyjątkowym położeniem miasta, mógł właśnie dlatego znać dobrze Leonardo.
    interested in a city which safely unreeled without curtain walls 13 .
    Nierozsądnie byłoby zakładać, że mało interesował się miastem, które bezpiecznie się
    From c. eighth century incessantly, St Mark's relics are deposed in Venice
    rozwijało, nie posiadając murów obronnych 13 .
    - religious Venetians sneak out saint's remains all the way from Aleksandria.
    Od ok. ósmego wieku nieprzerwanie, relikwie św. Marka złożone są w Wenecji -
    According to tale, survived before burning down thanks to a violent downpour
    pobożni Wenecjanie wykradli szczątki świętego aż z Aleksandrii. Zgodnie z podaniem,
    which extinguished the burning log pile with the body of the martyr.
    ocalałe przed spłonięciem dzięki gwałtownej ulewie, która ugasiła płonący stos
    This legend Leonardo certainly knew, and recent martyr's death
    z ciałem męczennika. Tę legendę Leonardo z pewnością znał, a niedawna męczeńska
    of the Dominican friar on the stack in Florence not only evoked it
    śmierć dominikanina na stosie we Florencji mało, że ją Mistrzowi przywołała, ukazując
    for the Master, appearing the less interesting face of the Church,
    mniej ciekawe oblicze Kościoła, ale zapewne jeszcze bardziej utwierdziła w przekonaniu
    but certainly even more confirmed in the belief in always possible -
    o zawsze możliwych - mniej subtelnych formach jego "retoryki", tu walczącego akurat z
    less tactful forms of its "rhetoric", here fighting just with the
    niewygodną prawdą, głoszoną przez kłopotliwego mnicha, który w efekcie kończy
    uncomfortable truth, propagated by the troublesome monk who in the end is finishing
    swe życie na stosie (jak kiedyś Marek Ewangelista). W Wenecji okazałą bazylikę św.
    his life on the stack (like some time Mark Evangelist). In Venice magnificent
    Marka, jako relikwiarz dla świętych szczątków patrona miasta, zbudowano w
    Basilica of St Mark as the reliquary for holy remains of the patron of the city, built
    pierwszej poł. IX w. by po dwustu z górą latach nadać jej formę kościoła św.
    in first half of the 9th c. after over two hundred years rebuilt,to fit the form
    Apostołów - największej po Hagia Sophia świątyni Konstantynopola, zburzonej po
    of St. Apostles church - the biggest (after Hagia Sophia)of the Konstantinople churches,
    jego upadku (1453). Jej nieprzerwanie trwające piękno, onieśmielało i pociągało każdego
    demolished after its fall (1453). For its incessantly lasting beauty, it made shy and it pulled every
    pielgrzyma, który docierał na plac św. Marka, by uczestniczyć w modlitwie i mszy św.
    pilgrim who reached the St Mark square to participate in the prayer and Mass
    przy relikwiach męczennika. Dla Leonarda, jak i dla wszystkich Włochów XV i XVI
    by relics of the martyr. For Leonardo, as well as for all Italians of the 15th and 16th century,
    stulecia, równie istotną cechę miejskiego życia stanowił rodzaj publicznych spektakli,
    equally essential for urban life celebrations was a kind of public performances,
    odgrywanych dla uświetnienia uroczystości religijnych związanych z patronami miast.
    played for gracing the patrons of religious cities. One from most wonderful
    Jedne z najwspanialszych obchodzone były tutaj, w Wenecji ku czci św. Marka
    were here, in Venice commemorating st. Mark (in Milan - st. Ambroggio,
    (w Mediolanie - św. Ambrożego, we Florencji - św. Jana Chrzciciela, itd.).Notabene,
    in Florence - st. John the Baptist, and so on).Notabene, if today
    jeśli dzisiaj jesteśmy bardziej skłonni dokonać zmian w przyjętej chronologii powstania
    we are more inclined to make changes in the accepted sequence of three first
    trzech pierwszych ewangelii, to powodem jest również najstarszy fragment (według
    Gospels, the oldest fragment is also a reason (according to researches
    badań z końca XX w.) 14 jaki dotrwał do naszych czasów, pochodzący właśnie
    from the end of the 20th c.) 14 which survived to this day coming just from
    z Ewangelii wg św. Marka. Datowanie na lata poprzedzające zburzenie Qumran
    Gospel of st. Mark. Dating according to Qumran (destroyed by Romans in 68 n.e.),
    (przez Rzymian w roku 68 n.e.), umieszcza go w okresie tzw. naocznych świadków,
    is locating it in, so-called eyewitnesses period, of events
    wydarzeń, które dla wszystkich chrześcijan są źródłem ich wiary. Świadomie lub nie,
    which for all Christians are a source of their faith. Consciously or not,
    ale w zgodzie z dominikańskim arsenałem teologicznej argumentacji, sięga Leonardo
    but in accordance with the Dominican arsenal of theological argumentation, Leonardo
    po relację z pierwszej ręki. Wróćmy zatem do mediolańskiego refektarza i spójrzmy
    dates back for the first-hand account. And so let us go back to the Milan refectory
    jeszcze raz na "Ostatnią Wieczerzę".
    and let us look one more time at the "Last Supper".
    Chrystus właśnie wypowiedział pierwsze zdanie: "Zaprawdę powiadam wam: jeden
    The Christ just said the first sentence: "verily I say for you: one of you will betray me,
    z was Mnie zdradzi, ten który je ze Mną" (Marek ew.{14,18}). Tylko tę część
    the one who is eating with me" (Mark ev.{14,18}). Only this part
    wypowiedzi Nauczyciela słyszeli wszyscy. Powstał gwar oburzenia, wzajemnych
    of the statement of the Teacher could hear all. A hubbub of indignation,
    podejrzeń, słowem poruszenie wśród wszystkich tam zebranych. Teraz Chrystus
    mutual suspicions arose amongst all gathered up there. Now the Christ is saying the second
    wypowiada drugie zdanie: "jeden z dwunastu, ten który ze Mną rękę zanurza w misie.
    sentence: "one around twelve, the one who with Me is plunging the hand in the bowl.
    (...)"(Marek ew.{14,20}) 15
    (...)"(Mark ev.{14,20}) 15
    Właśnie ten moment przedstawił Leonardo. Druga część wypowiedzi Chrystusa
    This moment just introduced Leonardo. The second part of the statement of the Christ
    przytłumiona trwającymi rozmowami, jest słyszana jedynie przez tych, do których się
    dimmed with lasting talks, can heard only thouse of the ones, to whom He turned.
    zwrócił. A więc wszyscy po Jego lewej ręce oraz Jan jako najbliższy po prawej, są
    That is all after His left hand and John as closest to the right, are conscious
    świadomi tego, co się wydarzy. Natomiast reszta apostołów, począwszy od Piotra
    of what will happen. However rest of apostles, having begun from Peter
    z Judaszem, słyszała tylko zapowiedź zdrady (stąd to przerażenie i kurczowe ściskanie
    and Judas,could hear only an announcement of betrayal (hence this horrifying and tight hugging
    sakiewki u Judasza). Teraz, gdy zwrócimy naszą uwagę na dłonie apostołów, ujrzymy
    the pouch at Judas). Now, when we turn our attention to hands of apostles, we will see
    dramat tamtej sceny w sposób, jaki podsuwa nam Leonardo.
    the drama of that scene in the way Leonardo is drawing up to us.
    W centrum, obok niezwykle spokojnej i pełnej dostojeństwa postaci Chrystusa,
    In the centre, by the unusually calm and full of the eminence figure of the Christ,
    zajmują miejsca dwaj bracia, Jan i Jakub Starszy, przez Chrystusa nazwani -
    two brothers, John and Jakob the Great are taking the place, named by the Christ -
    "Boanerges" tzn. synowie gromu, jak odnotował (tylko) Marek Ewangelista. W takim
    "Boanerges" i.e. sons of the thunderbolt how made a note (only) Mark Evangelist. In that
    razie ten gest szeroko rozpostartych ramion Jakuba Starszego nabiera jeszcze większej
    case this gesture of shoulders widely spread out by Jakob the Great, is still bigger gaining up
    (bo zdwojonej) siły ekspresji w tej scenie - powstrzymujący i uspokajający najbliżej
    (well redoubled) power of expression in this scene - stopping and calming thouse who are
    siedzących. To on zwraca uwagę pozostałych: "Uciszcie się! Uspokójcie, spójrzcie
    sitting closest. It is he who's turning attention remaining: "Become silent! Calm,
    na rękę Judasza!". W czasie, gdy Filip trwa jeszcze w zapewnieniu o swej wierności
    look at the Judas hand! ". In the time, when Filip lasts still in the assurance about his faithfulness
    i niewinności, Tomasz wskazując palcem 16 ku górze, zdaje się grozić karą Niebios,
    and the innocence, Tomas pointing his finger 16 upwards seems to threaten with the punishment of the Heaven,
    lub bezpośrednio grozi zdrajcy (jak pamiętamy Judasz nie słyszy pełnej wypowiedzi Chrystusa).
    or directly is threatening the traitor (as we remember, Judas can't hear the full statement of Christ).
    Obok Mateusz, wyraźnie słysząc i widząc całe zdarzenie, zwraca się wraz z Tadeuszem do
    Near him Matheus, clearly hearing and seeing the entire event is turning together with Tadeus
    najstarszego z nich, Szymona: "Czy ty widzisz, co się stało? Czy widzisz, co on zrobił?
    to oldest of them, Simon: "Whether you can see what happened? Whether you can see what did he do?
    Jak to jest możliwe?" Na co Szymon, bardzo spokojnie, w geście tłumaczącym
    How is it possible?" Simon, very quietly, in the explaining gesture is answering:
    odpowiada: "Czyż nie w tej chwili wypełniło się to, co jest napisane w Piśmie?" (Przyjmując, że
    "whether not at the moment, as is written in the Scrolls was filled up?" (Assuming, that
    u Leonarda również Szymon, tak jak Chrystus, nawiązuje do
    at Leonardo's also Simon, like the Christ, is referring to the prophecy
    proroctwa Starego Testamentu - Księga Jeremiasza (31,31), cytowanego przez
    of the Old Testament - Jeremias (31.31), quoted by Mark - Ev. Mk(14,24),
    Marka - Ew. Mk(14,24), a później (o ile w ogóle) przez kolejnych autorów
    and then ( if provided at all) by next authors of the Gospel -
    ewangelii - ten prorok, w przeciwieństwie do Izajasza jest niemal nieobecny w ewangeliach).
    this prophet, in the opposite to Izajas is almost absent in Gospels). When in here
    Gdy tutaj dramatyzm chwili osiąga swą kulminację i sprawa staje się jasną, druga
    the dramatic nature of the moment is attaining its culmination and the matter is becoming clear,
    strona stołu nadal trwa w niepewności. Spokój najmłodszego wśród apostołów,
    the opposite side of the table still lasts in the uncertainty. Calmness of youngest amongst apostles,
    Jana jest tylko pozorny. Oparł splecione dłonie na stole, nie mogąc wyjaśnić Piotrowi,
    John is only a sham. He leaned clasped hands on the table not being able to explain Peter,
    jaki gest wskaże zdrajcę, bo właśnie widzi Judasza i w napięciu obserwuje jego rękę.
    what gesture will point the traitor out because he can just see Judas and in the tension is observing
    Ten zaś, niczego nie świadomy sięga do naczynia, by zanurzyć dłoń w tym samym
    his hand. The one whereas, not conscious of what is coming to the vessel submerge the hand in
    momencie, co Chrystus. Za plecami Piotra, opuszczając ręce na stół, Andrzej
    the same moment, as Christ. Behind the back of Peter, dropping his hands to the table Andrew
    domyśla się już, że Nauczyciel z pewnością wie, kto Go zdradzi, czym jeszcze
    is already guessing that the Teacher certainly knows who will betray Him, what more is still increasing
    bardziej wzmaga niecierpliwość siedzących najdalej. Bartłomiej i Jakub Młodszy aż
    the impatience of sitting farthest. Bartholomew and Jakob the Minor are
    wstają i pochylają się nad stołem, by ponaglić Piotra w przekazaniu oczekiwanej
    getting up and bending over the table to urge Peter on the expected message -
    wiadomości - ten, właśnie przed momentem przerwał posiłek (wspomniana wcześniej
    this one, the moment earlier just broke the meal ( mentioned earlier hand with
    ręka z nożem wsparta o biodro), by zagadnąć Jana o szczegóły wypowiedzi Chrystusa.

    the knife leaned against the hip) to approach John for details of the statement of the Christ.
    Te zaledwie prawdopodobne dzisiaj, moje wyjaśnienia odnośnie treści malowidła, nie
    The ones only probable today, my explanations in relation to content of the painting,
    pozostają jak sądzę w sprzeczności z notatkami Leonarda (źródła dotychczasowych
    don't stay, I suppose, in the contradiction with notes of Leonardo (source of former
    interpretacji, m. in. Goethego i późniejszych), które artysta sporządzał przy wczesnych
    interpretations, of Goethe and of more late) which the artist made out at early attempts
    próbach ujęcia Ostatniej Wieczerzy.
    to present the "Last Supper".
    Poprzedzający dzieło szereg luźnych szkiców zawierał wtedy zupełnie inne ustawienia
    The row preceding work of loose sketches contained then completely different placing
    postaci apostołów przy stole (ilustracje u góry, oraz il. 9). W swoich przygotowaniach
    apostles at the table (illustrations at the top and the fig. 9 ). In his preparations for
    do prac w refektarzu Santa Maria delle Grazzie, Leonardo ostatecznie zrezygnował
    works in the Santa Maria delle Grazzie refectory, Leonardo after all resigned from the
    z tradycyjnego ujęcia 16 , jakie znał w wykonaniu (1480) Domenico Ghirlandaia
    traditional presenting 16 which he knew from already (1480) executed by Domenico Ghirlandaio
    (swego kolegi z czasów pobierania nauk w pracowni A. Verrocchia) i wcześniejszych -
    ( his friend - dating back to receiving their common education in the A. Verrocchio's workshop ) and
    T.Gaddia czy A.Castagna także z Florencji - Chrystus ustanawiający Przenajświętszy Sakrament.
    earlier - T.Gaddio or A.Castagno also from Florence - Christ establishing the Holy Sacrament.
    Nadspodziewanie przydatne (w sensie wymowności gestu i zaskakującej aranżacji
    However better than expected, useful (in the meaning of the significance of a gesture and surprising com -
    dzieła) okazały się natomiast zajęcia, jakie zlecano artyście już w Mediolanie, przy
    position of work) were jobs which being commissioned to the artist already in Milan, at organising
    urządzaniu przedstawień teatralnych, turniejów i festynów dworskich. Z okazji ślubów
    theatre performances, championships and court fetes. On the occasion of prince's marriage
    książęcych odbywały się spektakle, do których scenografię projektował Leonardo,
    ceremonies performances took place Leonardo, designing the scenography (film set)
    zostawiając swoje uwagi odnośnie kostiumów i zachowań samych aktorów. Tak było
    and leaving his remarks to costumes and behaviours of actors. So it was at
    przy realizacji "Il Paradiso" Bernarda Bellincioniego w 1490 roku i tak było również
    the realization "Il Paradiso" of Bernardo Bellincioni still in 1490, was also in the case
    w przypadku "Danae" Baldazara Taccone w mediolańskim pałacu zięcia Lodovico,
    "Danae" of Baldazare Taccone in the Milan palace of the Lodovico's son-in-law, Gianfran -
    Gianfrancesca di Sanseverino. Pomijając fakt, że niechętnie patrzył jak książę trwoni
    cesco di Sanseverino. Except for the fact that he stared with hostility as the prince wasting
    czas i pieniądze na zabawy, dla Leonarda z pewnością były to udane przedsięwzięcia,
    a time and money for games, for Leonardo certainly these were successful undertakings
    skoro asystował przy powstawaniu tych samych (wiemy o "Il Paradiso"), już we
    since he assisted at the same (we know about "Il Paradiso"), already in France,
    Francji, po przybyciu na dwór Franciszka I.
    after arriving at the court of Francis I.
    Na analogie scenograficzne, chociaż w innym kontekście, również zwróciła uwagę
    To analogies of a stage design, although in the different context, also turned
    Lillian Schwartz 17 - oto fragment jej komentarza: "(...) Górna linia ozdobnych tkanin
    Lillian Schwartz 17 - it is a fragment of her commentary: "(...) Upper line of
    na fresku i ozdobny fryz namalowany na bocznych ścianach refektarza znajdują się
    decorative fabrics on the mural and on side walls of the refectory are finding the decorative
    w tej samej linii dopiero wtedy, gdy ogląda się je z wysokości 4.6 m nad poziomem
    painted frieze in the same line only when looking at it from the 4.6 m height above the
    posadzki. Mogłoby się wydawać, że Leonardo projektował fresk jako wizualne
    flooring level. It could seem, that Leonardo designed the mural as visual prolonging
    przedłużenie refektarza. Iluzja ta najwyraźniej nie spełnia jednak swego zadania.
    the refectory. Most clearly however this illusion isn't accomplishing its task.
    Skonstruowałam w pamięci komputera trójwymiarową salę, taką jak ta na fresku;
    I constructed the three-dimensional room in computer memory, so as the one on the mural;
    mogłam teraz oglądać ją z różnych pozycji. Zamiast rzeczywistej, liniowej
    I could now examine it from different stances. Instead of the real, linear
    perspektywy Leonardo posłużył się perspektywą zmodyfikowaną znaną ze
    perspective Leonardo used the modified perspective well-known
    scenografii teatralnych.
    (podkr. J. O.) Projektował malowidło tak jak scenę:
    for the theatral forms. (underl. J. O.) Designed his painting the way like the stage:

    wysunął postaci Chrystusa i apostołów do przodu, lekko pochylił
    moved Christ and apostles ahead, lightly lowered
    stół i podłogę, ścianom bocznym nadał nierówne długości, a różnych rozmiarów
    a table and the floor, made uneven lengths of side walls, and of different
    tkaniny ścienne "porozwieszał" w różnych odstępach.(...) Wchodząc do sali każdy,
    sizes of the fabric wall fixed in different spaces. (...) Entering the room everyone who
    kto spojrzał na obraz, miał wrażenie, że jest świadkiem trwającej tu wieczerzy(...)"
    (Scientific American 1995).18
    looked at the image had a feeling that he was a witness of The Last Supper lasting here (...)" (Scientific American 1995).18

    ©Jacek Odrzywolski,    Kraków 2002
    POWRÓT    /previous         DALEJ    /go on